Πώς η ρωσική αρκούδα πάταξε τη φοροδιαφυγή στον ΦΠΑ
Υπερυπολογιστές και τεχνητή νοημοσύνη επιστράτευσε η Μόσχα. Πώς παρακολουθεί «ζωντανά» το σύνολο των συναλλαγών σε όλη την επικράτεια και διεξάγει στοχευμένους ελέγχους. Οι ανησυχίες για «μεγάλο αδελφό» και οι κινήσεις χωρών της Δύσης για την αύξηση των κρατικών εσόδων.
Λίγα λεπτά περπάτημα από την Κόκκινη Πλατεία στη Μόσχα βρίσκεται ένα υψηλής ασφαλείας κτίριο της σοβιετικής εποχής, που στεγάζει την Ομοσπονδιακή Υπηρεσίας Φορολογίας της Ρωσίας. Μέσα δεν υπάρχει τίποτα το σοβιετικό σε ότι αφορά την τεχνολογία.
Στεκόμενος μπροστά σε μια τεράστια οθόνη τοίχου ο Mikhail Mishustin, επικεφαλής της υπηρεσίας ετοιμάζεται να επιδείξει τις ικανότητές της. «Που έμεινες εχθες;», ρωτά. Όταν απάντησα το προσωπικό εστίασε στον χάρτη στο ξενοδοχείο Budapest. «Ήπιες καφέ;». Τότε οι υπάλληλοι παρουσίασαν τις αποδείξεις για φαγητό και ποτά που έκοψε το ξενοδοχείο το περασμένο βράδυ. «Κοίτα πωλήθηκαν τρεις καπουτσίνο, ένας εσπρέσο και ένας λάτε. Ενας εξ αυτών είναι δικός σου», δήλωσε μεγαλοπρεπώς. Είχε δίκιο.
Αυτό είναι το μέλλον της φορολογικής διοίκησης, ψηφιακό, σε πραγματικό χρόνο και χωρίς επιστροφές φόρου. Οι αρχές λαμβάνουν τις αποδείξεις για κάθε συναλλαγή στη Ρωσία, από την Αγία Πετρούπολη έως το Βλαδιβοστόκ, εντός 90 δευτερολέπτων. Οι πληροφορίες αποκάλυψαν λάθη, αποφυγή και απάτες στην συλλογή του φόρου κατανάλωσης, του ΦΠΑ, και επέτρεψαν στην κυβέρνηση να αυξήσει τα έσοδα πιο γρήγορα από την γενικότερη απόδοση της ρωσικής οικονομίας.
Το νέο σύστημα είναι εστιασμένο περισσότερο στους καταστηματάρχες απ’ όσο στους ολιγάρχες. Η Ρωσία έχει ακόμα φτωχές επιδόσεις στις διεθνείς κατατάξεις σε ότι αφορά τη διαφθορά, βρίσκεται μόλις στην 138η θέση μεταξύ 180 χωρών στον δείκτη της Transparency International με τις ανησυχίες να περιλαμβάνουν το νεποτισμό, την έλλειψη ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης και το μεροληπτικό δικαστικό σώμα. Μειώνοντας όμως την φοροδιαφυγή μεταξύ των Ρώσων και αποκαλύπτοντας διεφθαρμένους υπαλλήλους της εφορίας επιτεύχθηκε η αύξηση των εσόδων και η εκκαθάριση του συστήματος.
Είναι αυτή ακριβώς η τεχνολογία, λέει ο Pascal Saint-Amans, που υπόσχεται να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού. Ο κος Saint-Amans είναι διευθυντής του Κέντρου Φορολογικής Πολιτικής στα κεντρικά γραφεία του ΟΟΣΑ στο Παρίσι και πιστεύει ότι χρειάζεται ακόμα πολύ δουλειά για να εξασφαλιστεί ότι η ψηφιακή πληροφορία που μαζεύεται από τις φορολογικές αρχές παραμένει ασφαλής και δεν χρησιμοποιείται ώστε να μετατραπεί σε «Μεγάλο Αδελφό και ένα καταπιεστικό κράτος».
Υπάρχουν όμως, υποστηρίζει, τεράστια πλεονεκτήματα για τις φορολογικές αρχές που συγκεντρώνουν online πληροφορίες για να εξασφαλίζουν ότι καταβάλλονται τα χρήματα που οφείλονται. «Μιλάμε για εκατοντάδες δισεκατομμύρια ανά τον κόσμο», προσθέτει. Το να μπορεί να παρακολουθεί πληροφορίες «ήταν πάντα το όνειρο του φορολογικού στελέχους».
Αυτή η αισιοδοξία έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με την συνήθη μελαγχολία που περιβάλει την είσπραξη των εσόδων που απαιτείται για την χρηματοδότηση δημόσιων υπηρεσιών. Σε μια εποχή γηράσκοντος πληθυσμού και αυξημένης ζήτησης για υπηρεσίες υγείας, συντάξεις και κοινωνική φροντίδα, υπάρχουν συχνά φόβοι για την ευκολία με την οποία γίγαντες της τεχνολογίας μπορούν να μεταφέρουν κέρδη ανά τον κόσμο για να αποφύγουν τους εταιρικούς φόρους.
Στον κόσμο της φορολογικής διοίκησης, όμως, υπάρχει πολύ περισσότερη ελπίδα. Ο Chris Sanger που ηγείται του τομέα συμβουλευτικής για τους φόρους ανά τον κόσμο στην ΕΥ υποστηρίζει: «Τα οφέλη της τεχνολογίας για τις φορολογικές αρχές στους έμμεσους φόρους [όπως ο ΦΠΑ] μπορούν να υπερκαλύψουν τα προβλήματα που φέρνει στους άμεσους φόρους [όπως οι εταιρικοί] ».
Με την υπερεξάρτηση από τα έσοδα που προσφέρει το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο και σοβαρές ανησυχίες για διεφθαρμένους αξιωματούχους, το φορολογικό σύστημα της Ρωσίας ήταν έτοιμο για μεταρρυθμίσεις. Προσωπική επιλογή του προέδρου Vladimir Putin για τη θέση του επικεφαλής της φορολογικής διοίκησης, ο Mishustin ήταν ένας ειδικός στην τεχνολογία, όχι πολιτικός και επέλεξε να βελτιώσει τα έσοδα υιοθετώντας και βελτιώνοντας τα πλέον σύγχρονα συστήματα παγκοσμίως.
Συνήθως οι οικονομολόγοι και οι πολιτική μαθαίνουν την τεχνολογία. Ο Mishustin λέει ότι «χτίζουμε την τεχνολογία και τώρα γινόμαστε οικονομολόγοι».
O ΦΠΑ ήταν ο πρώτος στόχος. Αυτός ο φόρος επεκτάθηκε σε όλο τον κόσμο αφότου η Γαλλία τον λανσάρισε τη δεκαετία του 1950. Ισχύει σε πάνω από 165 χώρες, αντιστοιχώντας σε πάνω από 20% των ετήσιων φορολογικών εσόδων παγκοσμίως και σε πάνω από 3 τρισ. δολάρια μόνο στις αναπτυγμένες οικονομίες. Τα δυο βασικά πλεονεκτήματα του ΦΠΑ είναι το ποσό των εσόδων που μπορούν να αντλήσουν οι κυβερνήσεις και η θεωρούμενη «ανθεκτικότητα» στην απάτη σε σύγκριση με τον φόρο επί των πωλήσεων που εφαρμόζεται ακόμα στις ΗΠΑ.
Καθώς αντλείται κατά μήκος της εφοδιαστικής αλυσίδας, με τις επιχειρήσεις να μπορούν να διεκδικήσουν επιστροφή του φόρου που πλήρωσαν για την τροφοδοσία τους και να τον χρεώσουν στις πωλήσεις, έχει ένα ενσωματωμένο στοιχείο «αυτό-επιβολής». Ολες οι πλευρές θέλουν τα σωστά δικαιολογητικά για τις πωλήσεις και τις αγορές σε περίπτωση που υπάρξει φορολογικός έλεγχος. Στην πραγματικότητα, αυτό συμβαίνει σπάνια.
Υπάρχουν, όμως, δυο τομείς όπου στις περισσότερες χώρες μπορεί να υπάρξει σημαντική απάτη με τον ΦΠΑ. Πρώτων κάποιοι έμποροι δεν πληρώνουν το φόρο που χρωστούν για τις πωλήσεις τους και εξαφανίζονται, έτσι οι αρχές χάνουν τα αντίστοιχα έσοδα. Δεύτερον οι πελάτες λιανικής συνεργούν με τους πωλητές στην αγορά αγαθών και υπηρεσιών (συνήθως υπηρεσιών) και δεν ζητούν απόδειξη, οπότε ο ΦΠΑ δεν χρεώνεται καθόλου στον τελικό καταναλωτή.